Оваа недела се објавени имињата на добитниците на Нобеловата награда. Дали знаете кои се најстарите, а кои најмладите победници? Колку женски победници има? Кој беше награден во отсуство? А зошто нема награда за математика?
Нобеловите награди се доделуваат од 1901 година на луѓе и организации кои, според жирито, дале исклучителен придонес за напредокот на човештвото. Ова се интересни и необични факти за овие престижни награди:
Најмладите и најстарите победници
Во 2014 година пакистанската активистка Малала Јусафзаи стана најмладата добитничка на Нобеловата награда во историјата. Таа тогаш имаше 17 години. Во 1915 година, на 25-годишна возраст, Австралиецот Лоренс Брег заедно со неговиот татко ја добива Нобеловата награда за физика за работата на која работел од својата 21 година. Јазиди Надија Мурад од Ирак , исто така, имаше само 25 години кога ја доби Нобеловата награда за мир во 2018 година.
Најстариот добитник на Нобеловата награда во времето на доделувањето беше американскиот физичар Џон Б. Гуденау, кој ја доби Нобеловата награда за хемија во 2019 година, кога имаше 97 години, за неговиот придонес во развојот на современиот литиум-јон батерии. Една година претходно, неговиот сонародник Артур Ашкин ја доби Нобеловата награда за физика на 96-годишна возраст.
Мал број на победнички
Во различни категории од 1901 година, Нобеловите награди добиле жени само 65 пати. Една од нив беше и првата личност на која двапати беше доделена Нобеловата награда: Французинката Марија Кири, родена во Полска, ја доби Нобеловата награда за физика во 1903 година и Нобеловата награда за хемија во 1911 година.
Нобеловите награди повеќе ги добиваат мажи. Сепак, тоа полека се менува. Од почетокот на овој век наградени се 35 жени, повеќе отколку во претходните две децении. Во 2009 година, рекордни пет жени добија награди, вклучувајќи ја и првата жена што ја доби Нобеловата награда за економија – американската научничка Елинор Остром.
Зошто нема награда за математика?
Има Нобелови награди за медицина, хемија и физика, но не и за математика. Долго време се веруваше дека основачот на Нобеловата награда Алфред сака да му се одмазди на љубовникот на својата љубовница, математичарот Магнус Густаф Митаг-Лефлер. Истражувачите ја отфрлија таа легенда дури во 1980-тите.
Следното објаснување е поубедливо: кога Нобел во 1895 година го напишал тестаментот за утврдување на наградите, веќе постоеше добро позната награда за математика во Шведска. Покрај тоа, применетите природни науки на почетокот на 20 век уживаа повисок углед од математиката.
Доделување во отсуство
Во последните децении, неколку добитници на Нобеловата награда за мир не можеа лично да ги добијат наградите во Осло. Новинарот и пацифист Карл фон Осиецки бил во нацистички концентрационен логор кога ја добил наградата во 1936 година. Советскиот научник и дисидент Андреј Сахаров мораше да биде претставен во Осло во 1975 година од неговата сопруга Јелена Бонер.
Лидерот на полскиот синдикат „Солидарност“ Лех Валенса одбил да отпатува за Осло во 1983 година поради страв дека нема да може да се врати во својата земја. Опозициската лидерка на Мјанмар, Аунг Сан Су Чи, беше во домашен притвор кога и беше оддадена чест во 1991 година. Иако воената хунта и дозволи да отпатува во Осло, Су Чи одби, исто така плашејќи се дека нема да може да се врати дома.
Победникот од 2010 година, кинескиот дисидент Лиу Ксијаобо, во тоа време беше во затвор. Неговото место беше видно празно на доделувањето на наградите. Во 2022 година во затвор беше и белорускиот активист за човекови права Алес Бјаљацки, па не можеше лично да ја прими Нобеловата награда за мир – во Осло го застапуваше неговата сопруга Наталија Пинчук. Минатата година, за време на доделувањето на наградата, иранскиот активист за човекови права Наргес Мохамади беше во озлогласениот затвор Евин во Техеран.
Постхумна награда
Од 1974 година, статутот на Нобеловата фондација вели дека наградите не можат да се доделуваат постхумно – освен ако смртта не настапи по прогласувањето на победникот. Пред тоа, само двајца постхумно ја добија Нобеловата награда: двајца Швеѓани, Даг Хамарскјелд и Ерик Аксел Карлфелд.
Генералниот секретар на Обединетите нации Хамарскјолд ја доби Нобеловата награда за мир во 1961 година, набргу откако загина во авионска несреќа во Африка. Поетот Карлфелд ја доби Нобеловата награда за литература во 1931 година набргу по неговата смрт.
Откако Нобеловата награда за медицина во 2011 година му беше доделена на Канаѓанецот Ралф Стајнман, беше објавено дека тој починал три дена претходно.
